واقعیت این است که تلویزیون و به صورت کلی نمایشگر (گوشی، تبلت و لپتاپ) دشمن خاموش رشد طبیعی قدرت گفتار در کودکان است. شاید تصور کنید که انتخاب بهترین برنامههای آموزشی مناسب سن کودکان به تقویت قدرت تکلم او کمک میکند، در حالی که عوارض تماشای زیاد تلویزیون در گفتار کودکان بسیار بیشتر از فواید آن هستند.
تماشای زیاد تلویزیون آسیبهای زیادی به گفتار کودکان وارد میکند، از جمله:
- کاهش گفتار فعال کودک
- کاهش تعاملات گفتاری رفتوبرگشتی
- تأخیر در درک و بیان واژگان
- استفاده از واژگان غیرکاربردی و تقلیدی
- اختلال در تمایز شنیداری واجها
- جایگزینی تعامل با بزرگسال
- کاهش خلاقیت
- کاهش توجه و تمرکز
- اختلال خواب و تأثیر روی حافظه
- پرخاش و ناهنجاریهای اجتماعی
- کاهش انگیزه برای ارتباط کلامی
بخوانید : تاثیر قصه بر روی رفتار و آینده کودکان
عوارض تماشای تلویزیون بر گفتار کودکان
تلویزیون مثل یک دایه دیجیتال عمل میکند؛ کودک را ساکت و مشغول نگه میدارد، اما مغز گفتاری او را تمرین نمیدهد.
مادری نگران میگوید: فرزند 2 سالهام به جای کلمه مرغ، میگوید گونگون، به جای مداد میگوید نمنم، به کاپشن میگوید کاما و خلاصه گفتارش برای همه نامفهوم است!
همانطور که در سایت موسسه ملی سلامت (pubmed.ncb) نوشده شته:
Synthesized evidence suggests that high levels of unsupervised or passive screen time are often linked to weaker language development outcomes in preschoolers.
ترجمه متن بالا:
شواهد مختلف نشان میدهند که مقدار زیاد تماشای بدون نظارت یا منفعلانه صفحهنمایش(تلویزیون، گوشی، تبلت، لپتاپ)، اغلب با ضعف رشد گفتار در کودکان پیشدبستانی در ارتباط است.
اینها بیش از آنکه نشانه اختلالات رشدی ذاتی باشند، نشانه تأخیر گفتار کودک در اثر فقدان تعاملات زنده با دیگران است که بیشتر اوقات ناشی از تماشای تلویزیون (اسکرین تایم) کنترلنشده و بیش از حد است.
مهمترین ضررهای تلویزیون برای گفتار کودکان عبارتند از:
- کاهش گفتار فعال کودک – تماشای تلویزیون یک فعالیت منفعلانه (غیرفعال) است. کودک به جای تولید کلمه، صرفاً واژهها را دریافت میکند.
- کاهش تعاملات گفتاری رفتوبرگشتی – تلویزیون بازخورد زنده به کودک نمیدهد. رشد واقعی قدرت گفتار نیازمند یادگرفتن مهارت “نوبتگیری کلامی” است که تماشای تلویزیون آن را حذف میکند.
- تأخیر در درک و بیان واژگان – تماشای انیمیشنهای سریع و پرش، فرصت پردازش عمیق زبان را از کودک میگیرد.
- استفاده از واژگان غیرکاربردی و تقلیدی – کودک دیالوگهای کارتون مورد علاقهاش را بدون درک معنای آنها تکرار میکند و خیلی از کلمات را اشتباه یاد میگیرد.
- اختلال در تمایز شنیداری واجها – نویز پسزمینه تلویزیون و گویشهای خاص گویندگان، موجب اختلال در تشخیص واجهای گفتار طبیعی میشود. به همین خاطر کودکانی که زیاد تلویزیون تماشا میکنند، خیلی دیر تلفظ صحیح و دقیق کلمات را یاد میگیرند.
- هدر رفتن وقت مفید و جایگزینی تعامل با بزرگسال – به ازای هر یک ساعت تماشای تلویزیون، ۲۰ دقیقه فرصت برای برقراری مکالمه واقعی با والدین کاهش پیدا میکند. افت میزان تعامل با دیگران یکی از عوامل اصلی تأخیر در گفتار کودکان به شمار میرود.
- کاهش خلاقیت – بازیهای تخیلمحور، بستری طبیعی برای تمرین گفتار هستند. حذف آن به واسطه تماشای بیش از حد تلویزیون منجر به ضعف قدرت داستانپردازی و جملهسازی در کودک میشود.
- کاهش توجه و تمرکز شنیداری – کودکی که به تغییر سریع تصاویر عادت کرده، نمیتواند روی صدای معلم یا والدین متمرکز شود و همواره بخشی از ورودی زبان را از دست میدهد. یکی از عوارض تماشای تلویزیون در گفتار کودکان، ابتلا به اختلال عدم تمرکز است.
- اختلال خواب و تأثیر بر حافظه زبانی – نور آبی تلویزیون ترشح ملاتونین در بدن را مختل میکند. داشتن خواب ضعیف، تثبیت واژگان جدید در حافظه بلندمدت را کاهش میدهد و در نتیجه اثرات منفی قابل توجهی روی رشد کلامی کودک میگذارد.
- افزایش رفتارهای پرخاشگرانه و نقص در مهارت اجتماعی – کودک الگوی گفتاری شخصیتهای خشن کارتونهای تلویزیون را تقلید میکند و در برقراری دیالوگهای واقعی با همسالان یا والدین دچار مشکل میشود.
- کاهش انگیزه برای ارتباط کلامی – از آنجایی که رابطه کودک و تلویزیون یک رابطه یکطرفه بوده و تلویزیون همهچیز را بدون درخواست در اختیار او قرار میدهد، کودک دیگر برای ابراز نیازهای خود احساس نیاز به حرف زدن نمیکند و بیشتر با اشاره صحبت میکند.
چرا تماشای زیاد تلویزیون گفتار را تضعیف میکند؟
خیلی از والدین تصور میکنند که اتفاقاً هرچقدر کودک بیشتر در معرض تماشای تلویزیون باشد، دایره واژگانش زودتر توسعه مییابد و گفتارش بهتر رشد میکند، در حالی که این تصور کاملاً غلط است.
مکانیسم رشد گفتار در کودکان یک فرآیند عصبی-شناختی-اجتماعی بسیار منظم و وابسته به سن است که به صورت مرحلهای و تعاملی پیش میرود.
تأثیر تلویزیون بر مغز کودکان در زمینه رشد گفتار به این صورت است که:
- تعاملات رفت و برگشتی که از پایههای اساسی توسعه گفتار در مغز کودک هستند و به پاسخهای مستقیم انسانی نیاز دارند را کمرنگ میکند.
- محتواها (حتی بهترین محتواهای آموزشی) با سرعت ثابت و بدون بازخوردهای واقعی پخش میشوند و از واکنش کودک اطمینان حاصل نمیشود.
- کودک به جای تمرین لب، زبان و توالی حرکات دهان، منفعل میشود و فقط به صفحه نمایش خیره میماند.
به عبارت دیگر، اسکرین تایم (زل زدن به محتواهای تلویزیون، لپتاپ، گوشی و تبلت) مغز را تنبل میکند. این پدیده گرچه بزرگسالان را هم تهدید میکند اما خطراتش برای کودکان در حال رشد بسیار بیشتر است.
بخوانید : بهترین راه های سرگرم کردن کودکان در منزل
چه میزان تماشای تلویزیون خطرناک است؟
| رده سنی | حد مجاز توصیهشده |
| زیر ۱۸ ماه | صفر (به جز ویدیوچت با اعضای خانواده) |
| ۱۸ تا ۲۴ ماه | فقط با حضور والدین و محتوای بسیار باکیفیت |
| ۲ تا ۵ سال | حداکثر یک ساعت در روز (محتوای آموزشی) |
| ۶ تا ۱۰ سال | حداکثر ۲ ساعت در روز |
چگونه تماشای تلویزیون برای کودکان را کنترل کنیم؟
واقعیت این است که محتواهای تلویزیون همیشه برای کودکان و خردسالان جذاب است. به همین خاطر دور نگه داشتن کودکان از تلویزیون ممکن است کار آسانی نباشد. به عنوان والدین، در این شرایط چند راهکار دارید که عبارتند از:
- به ازای هر ساعت تماشای تلویزیون، ۲۰ دقیقه بازیهای تعاملی با کودک داشته باشید، برایش کتاب بخوانید و قصه تعریف کنید، تمرین شعر خواندن کنید.
- سعی کنید بعد از انتخاب محتوای مناسب با رده سنی کودک، در تماشای تلویزیون او را همراهی کنید. کنار او بنشینید و اتفاقات را توضیح دهید. مثلاً بگویید: “ببین پیشی تشنه شد”.
- حد و مرزهای مشخصی برای زمان تماشای تلویزیون برای کودک تعیین کنید و سفت و محکم روی آنها تأکید داشته باشید. ساعات و بازههای زمانی مشخصی برای کودک تعریف کنید و در صورت نیاز، از تایمر هم استفاده کنید.
نکته مهم: یکی از دلایل تماشای زیاد تلویزیون توسط کودکان این است که والدین آنها نیز زیاد تلویزیون تماشا میکنند. با کنترل رفتار خودتان، میتوانید اگوی تقلیدی را از کودک بگیرید تا او نیز یاد بگیرد سر خودش را با کارهای دیگری گرم کند.
سایر ضررهای تلویزیون برای کودکان
- تضعیف مهارتهای شناختی
- افت عملکرد تحصیلی
- احتمال چاقی در اثر سبک زندگی کمتحرک
- مشکلات رفتاری ناشی از تقلید شخصیتهای کارتونی
- کاهش تعاملات اجتماعی و منزوی شدن کودک
- آسیبهای جسمی (به چشم و ستون فقرات)
بخوانید : علت تاخیر گفتار در کودکان
دلیل علمی عوارض تماشای زیاد تلویزیون در گفتار کودکان
مغز کودکان در سالهای اولیه زندگی بیشترین سرعت رشد را دارد و این رشد نیازمند تعامل و ارتباط دوطرفه است. تلویزیون یک رسانه کاملا یکطرفه است که هیچ پاسخی به واکنشهای کودک نمیدهد. زمانی که کودک برای ساعات طولانی در معرض صفحات نمایش قرار میگیرد، فرصت پردازش زبان، تمرین آواسازی و یادگیری کلمات از طریق لبخوانی و درک زبان بدن والدین را از دست میدهد. این انفعال کامل مغزی یکی از دلایل اصلی تاخیر در مهارتهای کلامی و بیانی است.
در جدول زیر تفاوت پردازش زبان از طریق انسان و صفحه نمایش بررسی شده است که اضافه کردن آن به مقاله، زمان ماندگاری کاربر را افزایش میدهد:
| ویژگی ارتباطی | تعامل انسانی و چهره به چهره | تماشای برنامههای تلویزیونی |
| بازخورد فوری | دارد (تشویق و اصلاح اشتباهات کودک) | ندارد |
| هماهنگی با زبان بدن | بالا (کودک حرکات دقیق لب را میبیند) | پایین (تصاویر و زاویهها سریع تغییر میکنند) |
| درگیری حواس | چندگانه (شنوایی، بینایی، لامسه) | محدود (فقط تمرکز شنوایی و بینایی) |
| سرعت پردازش کلمات | متناسب با سطح درک و واکنش کودک | بسیار سریع، پیوسته و غیرقابل کنترل |
راهکار کاهش عوارض تماشای زیاد تلویزیون در گفتار کودکان
کاربرانی که این موضوع را جستجو میکنند صرفا به دنبال دانستن آسیبها نیستند، بلکه به دنبال راه حل میگردند. ارائه راهکارهای عملی ارزش محتوای شما را به شدت بالا میبرد و شانس دریافت بکلینک طبیعی را بیشتر میکند.
برای جبران آسیبهای احتمالی و بهبود روند گفتار، والدین میتوانند این اقدامات مداخلهای را انجام دهند:
- اجرای قانون منطقه بدون صفحه نمایش در اتاق خواب کودک و زمان صرف وعدههای غذایی.
- جایگزین کردن زمان تلویزیون با بلندخوانی کتابهای داستان تعاملی و مصور.
- صحبت کردن مداوم با کودک در حین انجام کارهای روزمره مانند آشپزی، رانندگی یا خرید.
- تشویق کودک به بازیهای وانمودی و نقشآفرینی فیزیکی برای تحریک همزمان تخیل و کلام.
- مراجعه به آسیبشناس گفتار و زبان در صورت مشاهده علائم تاخیر کلامی طولانیمدت.
بخوانید : مهارت های قبل از ورود به دبستان
سخن آخر
عوارض تماشای زیاد تلویزیون در گفتار کودکان بسیار قابل توجه و خطرناک هستند. کودکی که در روز زیاد به نمایشگر تیوی، لپتاپ، گوشی یا تبلت خیره میشود در معرض آسیبهای جدی در روند رشد مغزی، به ویژه در بخش گفتاری است.
در جامعه امروزی، یکی از مهمترین وظایف والدین کنترل اسکرین تایم کودکان و مدیریت صحیح میزان دخالت محتواهای رسانهای در زندگی کودکان است. یکی از اصلیترین کارهایی که میتوانید در این زمینه انجام دهید، کاهش تماشای تلویزیون توسط خودتان است تا کودک هم از شما تقلید نکند.
سوالات متداول
آیا تماشای کارتونهای آموزشی برای گفتار کودک مفید است؟
برای کودکان زیر ۲ سال، حتی کارتونهای آموزشی نیز مفید نیستند و ممکن است مضر باشند. برای بالای ۲ سال، اگر با حضور والدین و حداکثر ۱ ساعت در روز باشد، ضرر کمتری دارد.
فرزند ۲ ساله من فقط کارتون نگاه میکند؛ آیا ممکن است دچار تأخیر گفتار شود؟
بله، قطعاً. تماشای بیش از یک ساعت تلویزیون در روز در کودکان ۲ ساله، خطر تأخیر در بیان و درک زبان را تا ۴۲ تا ۴۶ درصد افزایش میدهد.
آیا اگر همراه کودک تلویزیون ببینم، ضررهای آن از بین میرود؟
تا حد زیادی بله، اما نه صد در صد. تماشای مشترک همراه با گفتگو درباره محتوا، پرسیدن سوال و توضیح دادن، میتواند تا ۸۰ درصد اثرات منفی را کاهش دهد. اما حتی با این کار، تلویزیون همچنان یک فعالیت غیرفعالانه است و زمان تعامل واقعی کودک با محیط و دیگران را کاهش میدهد.