همه ما میدانیم که داشتن کودک اوتیسم یکی از بزرگترین چالشهایی است که هر والدینی ممکن است با آن روبرو شود. تشخیص این اختلال در سنین پایین ممکن است کار راحتی نباشد، به همین خاطر شما باید نشانههای اوتیسم را بشناسید تا بتوانید به موقع برای آغاز روند درمانی اقدام کنید.
همانطور که در سایت pasteur.fr نوشته شده:
اوتیسم یک اختلال عصبی-رشدی (NDD) است. این اختلال در اوایل دوران کودکی (پیش از ۳۶ ماهگی) ظاهر میشود و بخشهای مختلف روند رشد کودک را به شکلها و شدتهای متفاوتی تحت تأثیر قرار میدهد. در بیشتر موارد، اثرات اوتیسم بر میزان استقلال فردی، تعاملات اجتماعی و مشارکت فرد در جامعه تأثیر میگذارد. به همین دلیل، تشخیص این اختلال و آغاز اقدامات درمانی و حمایتی در سریعترین زمان ممکن اهمیت زیادی دارد.
Autism is a neurodevelopmental disorder (NDD). It appears in early childhood (before the age of 36 months) and affects children’s developmental areas in different ways and to different degrees. In most cases, its effects impact on autistic individuals’ level of independence and social interaction and participation. It is therefore important to diagnose the condition and take action as early as possible.
مهمترین علائم اوتیسم در سنین مختلف عبارتند از:
| دوره سنی | نشانههای کلیدی در تعاملات اجتماعی و ارتباطی | نشانههای رفتاری، حرکتی و علایق |
| دوره نوزادی (تا ۱۲ ماهگی) | عدم برقراری تماس چشمی یا تماس محدود
عدم واکنش نشان دادن به صدا زدن به نام تا ۱۲ ماهگی نداشتن لبخند یا عدم ابراز شادی (تا ۶ ماهگی) عدم واکنش به بازیهای تعاملی مثل دالیموشه |
غان و غون نکردن تا ۴ ماهگی
استفاده نکردن از زبان بدن مانند اشاره یا تکان دادن دست (بایبای) تا ۱۲ ماهگی |
| دوره نوپایی (۱ تا ۲ سالگی) | از دست دادن مهارتهایی که قبلاً داشته (مانند کاهش قدرت تکلم یا مهارت اجتماعی
ترجیح به تنهایی بازی کردنعدم استفاده از کلمات تک سیلابی تا ۱۶ ماهگی ناتوانی در بیان جملات دوکلمهای تا ۲۴ ماهگی (تأخیر در گفتار) |
انجام حرکات تکراری (مانند بالبال زدن دستها، تکان دادن بدن یا دور خود چرخیدن) به صورت مداوم
تمرکز وسواسی بر بخشهایی از اشیاء (مانند چرخ ماشین) وابستگی شدید به اشیاء غیرمعمول |
| پیشدبستانی (۲ تا ۵ سالگی) | دشواری در انجام بازیهای نقشآفرینی و تخیلی (مانند مادری کردن برای عروسک)
تکرار کلمات یا جملات دیگران (اکولالیا) استفاده اشتباه از ضمایر مثلاً “تو” به جای “من” |
اصرار شدید بر روتینهای همیشگی و پریشانی زیاد در صورت ایجاد تغییرات حتی جزئی
نشان دادن واکنشهای غیرمعمول به بو، صدا، نور یا بافتها |
| سنین مدرسه و نوجوانی | ناتوانی درک احساسات دیگران یا دیدگاه آنها
دشواری در ایجاد و حفظ روابط دوستانه با همسالان داشتن مکالمات یکطرفه و عدم رعایت نوبت در صحبت |
علایق بسیار خاص، محدود و شدید به موضوعات خاص
اضطراب زیاد در موقعیتهای جدی گرفتن بیش از حد کنایهها و استعارات |
| بزرگسالی | دشواری در تفسیر زبان بدن یا اشارههای اجتماعی دیگران
ترجیح انزوای اجتماعی به حضور در جمع و داشتن دوستان بسیار کم ناتوانی در همدلی با دیگران |
وابستگی شدید به روتینهای روزانه و پرخاشگری در صورت تغییر آنها
رکگویی بیش از حد که ممکن است بیادبانه به نظر برسد داشتن مشکل در تنظیم بروز احساساتی مانند خشم یا شادی |
نشانههای اوتیسم خفیف
خیلی از افراد ممکن است در طیف اوتیسم قرار داشته باشند اما علائم آن به قدری خفیف باشد که اختلالی در روند زندگی طبیعی آنها ایجاد نکند. واقعیت این است که خیلی از ما ممکن است برخی از این نشانهها را در خودمان هم ببینیم!
نشانههای اوتیسم خفیف که معمولاً با نامهایی چون اوتیسم سطح یک شناخته میشود، عبارتند از:
اندکی دشواری در تعاملات اجتماعی: افراد دارای اختلال طیف اوتیسم خفیف ممکن است توانایی برقراری روابط اجتماعی و احساسی داشته باشند اما تعاملات آنها اغلب فاقد گرما، حس و همدلی متناسب با سنشان است و بهویژه در بیان احساسات خود مشکل دارند.
هوش نرمال یا بالاتر از متوسط: این افراد اغلب دارای هوش بالاتر از سطح متوسط یا حتی استعدادهای درخشان هستند و برخلاف طیف اوتیسم شدید، مهارتهای خوبی در زمینههایی مانند طراحی، موسیقی یا حل مسائل ریاضی دارند.
عدم تأخیر در رشد زبان: در اوتیسم خفیف، معمولاً نشانهای مبنی بر تأخیر در گفتار کودک وجود ندارد اما کودک ممکن است در درک مفاهیم پیچیده یا مکالمات دوطرفه دچار چالش شود.
مشکل در درک اشارات غیرکلامی: ناتوانی در تفسیر درست زبان بدن، حالات چهره دیگران و لحن صدا (مانند درک نکردن کنایه، استعاره، شوخی یا تمسخر) از نشانههای شایع اوتیسم خفیف است.
وابستگی شدید به روتینها: این افراد معمولاً وسواس رفتاری دارند و تمایل زیادی به حفظ یک روتین همیشگی در برنامههای روزانه خود نشان میدهند و در صورت بروز تغییرات جزئی در روال کارها، دچار اضطراب یا پریشانی میشوند.
علایق محدود اما شدید: تمرکز وسواسی بر موضوعات یا اشیای خاص و داشتن حافظه بسیار قوی درباره جزئیات آن علایق، در اختلال طیف اوتیسم خفیف بسیار دیده میشود.
حساسیتهای حسی: واکنش بیش از حد یا غیرمعمول به محرکهایی مانند بو، صدا، نور یا بافتها (مثلاً امتناع از پوشیدن لباسی با بافت خاص) که برای دیگران عادی است.
رفتارهای تکراری یا حرکات کلیشهای: انجام حرکاتی مانند بالبال زدن دستها، تکان دادن بدن یا دور خود چرخیدن، حتی در سطح خفیف نیز مشاهده میشود.
ارتباط چشمی محدود: پرهیز از تماس چشمی مستقیم یا برقراری تماس چشمی که از نظر دیگران غیرعادی یا کوتاه به نظر میرسد.
دشواری در ایجاد و حفظ دوستی: به دلیل ناتوانی در درک درست قوانین نانوشته اجتماعی و آداب معاشرت، پیدا کردن دوستان صمیمی برای این افراد سخت است و اغلب تنهایی را ترجیح میدهند.
رکگویی بیش از حد: این افراد ممکن است بدون اینکه متوجه باشند، در بیان نظرات خود بسیار مستقیم و صادق عمل کنند که گاهی از نظر دیگران بیادبانه به نظر میرسد.
نکته: البته باید در نظر داشته باشید که بسیاری از این علائم با نشانههای سایر اختلالات رفتاری همپوشانی دارند. به عبارت دیگر، مشاهده این علائم به معنی آن نیست که شما یا فرزندتان حتماً به اوتیسم خفیف مبتلا هستید، بلکه نشانه آن است که شاید وقت ارزیابی گفتاردرمانی در یک مرکز تخصصی معتبر همچون آیتوان فرا رسیده است.
چه زمانی باید برای تشخیص اوتیسم به متخصص مراجعه کنیم؟
چنانچه هرگونه تأخیر در مهارتهای رشدی یا رفتارهای غیرمعمول در کودک خود مشاهده کردید، بهتر است بدون فوت وقت، برای ارزیابی گفتاردرمانی به یک متخصص مراجعه کنید.
تحقیقات آکادمی اطفال آمریکا (AAP) نشان داده است کودکانی که در سنین ۹، ۱۸ و ۳۰ ماهگی به صورت روتین تحت غربالگری و ارزیابی پزشکی قرار گرفتهاند، زودتر از بقیه خردسالان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم تشخیص داده شدهاند.
چنانچه نشانههای اوتیسم، بهویژه ناتوانی در تعاملات اجتماعی (مانند واکنش نشان ندادن به صدا زدن اسم)، انجام حرکات تکراری شدید (مانند بالبال زدن یا دور خود چرخیدن) و از دست دادن مهارتها (کلامی یا اجتماعی) را مشاهده کردید، بهتر است هرچه سریعتر برای غربالگری و ارزیابی به متخصص مراجعه کنید.
بهترین سن تشخیص اوتیسم
اگرچه برخی نشانههای اوتیسم در کودکان ممکن است از ۶ تا ۱۲ ماهگی قابل شناسایی باشند اما تحقیقات نشان میدهد که تشخیص قطعی اوتیسم معمولاً در بازه ۱۸ تا ۲۴ ماهگی امکانپذیر است؛ چراکه اکثر کودکان مبتلا به اوتیسم، علائم واضح خود را در این بازه زمانی بروز میدهند.
این بازه سنی همچنین به عنوان “زمان طلایی” برای شروع راههای درمانی در نظر گرفته میشود.
تأثیر تشخیص زودهنگام اختلال طیف اوتیسم
تشخیص زودهنگام علائم اوتیسم تأثیری حیاتی و سرنوشتساز بر آینده کودک دارد چراکه:
- انعطافپذیری مغز یا Neuroplasticity در سالهای اولیه (بهویژه تا قبل از ۳ سالگی) تازه در حال شکلگیری است و بیشترین ظرفیت را برای یادگیری و تغییر مسیرهای عصبی دارد.
- مداخلات درمانی زودهنگام و فشرده (مانند درمانهای ABA) میتواند مهارتهای ارتباطی و اجتماعی کودک را به شدت ارتقا دهد. بر اساس آمار، حدود ۴۹ درصد از کودکان طیف اوتیسم در صورت دریافت درمان مناسب قبل از شروع مدرسه، میتوانند به سطح همسالان عادی خود برسند.
- در موارد نادر، تشخیص و درمان بسیار سریع باعث میشود برخی کودکان با افزایش سن، دیگر علائم اوتیسم را از خود بروز ندهند و از طیف خارج شوند.
تشخیص اوتیسم چگونه انجام میشود؟
تشخیص اختلال طیف اوتیسم یک فرآیند بالینی و چندبعدی است و هیچ آزمایش پزشکی واحدی (مانند آزمایش خون یا اسکن مغزی) برای تشخیص قطعی آن وجود ندارد.
تشخیص اوتیسم معمولاً به این صورت انجام میشود که ابتدا طی غربالگریهای منظم، پزشک اطفال نشانههای رفتاری کودک را بررسی میکند و به والدین نیز یک پرسشنامه میدهد تا عادتهای رفتاری کودک در خانه را ارزیابی کنند. چنانچه علائمی از تأخیر یا اختلال رشدی مشاهده شود، پزشک ممکن است کودک را به روانپزشک یا روانشناس کودک، متخصص رشد، گفتاردرمانگر یا متخصص اعصاب کودکان ارجاع دهد تا با انجام آزمایشهای تکمیلی در تشخیص قطعی کمک کنند.
روانشناس یا روانپزشک کودک مسئول ارزیابی سطح هوش، مهارتهای اجتماعی و سلامت روان کودک است.
- متخصص مغز و اعصاب کودکان وظیفه دارد با انجام آزمایشهای فیزیکی یا ژنتیکی، احتمال وجود بیماریهای زمینهای دیگر مانند صرع را بررسی کند.
- گفتاردرمانگر که یکی از کلیدیترین اعضای کادر تشخیصی است، مهارتهای ارتباط کلامی و غیرکلامی را بررسی میکند تا مشخص شود علائم تأخیر در گفتار یا سایر فرآیندهای رشد ناشی از اوتیسم است یا اختلالات دیگر.
- کاردرمانگرها نیز در مرحله تشخیص، یکپارچگی حسی و حرکتی کودک را مورد ارزیابی قرار میدهند تا مشخص شود واکنشهای غیرمعمول کودک به محرکهایی همچون بو، صدا و غیره تا چه اندازه به الگوهای اوتیسم نزدیک است.
نکته: توجه داشته باشید که تشخیص زودهنگام و دقیق توسط تیم متخصص، اولین قدم حیاتی برای شروع مداخلات درمانی مؤثر و بهبود کیفیت زندگی کودک در آینده است.
راههای درمان اوتیسم از کجا شروع میشود؟
درمان اوتیسم با پذیرش، تشخیص زودهنگام و شروع مداخلات بهموقع آغاز میشود. بسیار مهم است بدانید که اوتیسم یک بیماری نیست که نیاز به «درمان» داشته باشد، بلکه یک تفاوت در نحوه عملکرد مغز است؛ بنابراین هدف از درمان اوتیسم، اصلاح کودک نیست، بلکه ساختن مهارتهایی است که به او برای داشتن یک زندگی مستقل، شاد و باکیفیت در آینده کمک کند.
اولین قدم پس از مشاهده نشانههای اوتیسم، مراجعه به متخصصان (مانند روانپزشک کودک یا متخصص گفتاردرمانی) برای انجام یک ارزیابی رسمی و دقیق است. پس از تشخیص، بر اساس علائم و نیازهای کودک، برنامه درمانی تنظیم و آغاز میشود.
گفتاردرمانی برای کودکان اوتیسم
گفتاردرمانی یکی از پایههای اصلی درمان اوتیسم است که بر بهبود توانایی کودک در برقراری ارتباطات کلامی و غیرکلامی تمرکز دارد. اهداف گفتاردرمانی اوتیسم عبارتند از:
- کمک به کودک برای بیان نیازها و خواستههای خود از طریق کلمات یا جملات کوتاه
- آموزش مهارتهای مکالمه دوطرفه و درک اشارات معنایی مانند حالات چهره و زبان بدن دیگران
- تنظیم ریتم، لحن و سرعت کلام
- در صورت ناتوانی در تکلم، استفاده از روشهای ارتباطی جایگزین مانند زبان اشاره یا دستگاههای تولید گفتار
کاردرمانی در درمان اوتیسم
کاردرمانی (OT) بر افزایش استقلال فردی و کیفیت زندگی کودک در فعالیتهای روزمره تمرکز دارد. اهداف اصلی کاردرمانی برای کاهش علائم اوتیسم عبارتند از:
- آموزش مهارتهای خودیاری مانند یادگیری پوشیدن لباس، غذا خوردن مستقل، مسواک زدن و رعایت بهداشت فردی
- بسیاری از کودکان اوتیستیک به ورودیهای حسی (نور، صدا، لمس) حساس هستند؛ کاردرمانگر با تمرینات خاص به کودک کمک میکند تا این محرکها را بهتر پردازش کرده و کمتر در اثر آنها دچار پریشانی شود.
- تقویت مهارتهای حرکتی شامل حرکات ظریف (مانند نوشتن و قیچی کردن) و حرکات درشت (مانند حفظ تعادل و راه رفتن)
رفتاردرمانی و آموزش مهارتهای اجتماعی به کودکان اوتیسم
رفتاردرمانی، بهویژه متد تحلیل رفتار کاربردی (ABA)، یکی از علمیترین و رایجترین روشهای درمان اوتیسم است. این روش با شکستن رفتارهای پیچیده به مراحل کوچک، از سیستم تشویق و پاداش برای تکرار رفتارهای مطلوب استفاده میکند.
در کنار آن، آموزش مهارتهای اجتماعی به صورت گروهی یا انفرادی به کودک اوتیسم کمک میکند تا:
- نحوه تعامل با همسالان و مهارتهای دوستیابی را بیاموزد
- قوانین نانوشته اجتماعی، مانند نوبت گرفتن در بازی و مدیریت موقعیتهایی مانند شوخی یا کنایه را تمرین کند
- اعتمادبهنفس لازم برای حضور در محیطهای عمومی مانند مدرسه را به دست آورد
نقش والدین در بهبود کودک اوتیسم
والدین کودک طیف اوتیسم نقشی کلیدی در مدیریت علائم و درمان دارند و باید کارهای زیر را انجام دهند:
- والدین اولین کسانی هستند که متوجه تفاوتهای رفتاری کودک میشوند و باید با مشاهده اولین نشانههای اوتیسم برای ارزیابی اقدام کنند.
- مشارکت اعضای خانواده در برنامههای درمانی مانند ABA یا ESDM باعث میشود مهارتهای آموختهشده در جلسات رسمی، در محیط طبیعی خانه نیز تمرین و تقویت شوند.
- والدین در جلسات آموزش خانواده یاد میگیرند که چگونه توجه کودک اوتیسم خود را جلب کنند، بر اساس علایق او بازیها را پیش ببرند و فرصتهایی برای انتخاب و برقراری ارتباط برای او ایجاد کنند.
- والدین نقش اصلی را در آموزش مهارتهای خودیاری مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن مستقل و رعایت بهداشت فردی ایفا میکنند.
- با توجه به اهمیت روتینهای روزمره برای کودکان طیف اوتیسم، والدین میتوانند با ایجاد یک برنامه روزانه منظم و قابل پیشبینی به کاهش اضطراب کودک خود کمک کنند.
- والدین باید یادداشتهای دقیقی از مراحل رشد، مهارتهای کلامی و رفتارهای غیرمعمول کودک تهیه کنند و حتی برای کمک به تشخیص بهتر، از رفتارهای خاص او ویدیو بگیرند.
- یادگیری روشهایی مانند سیستم تشویق و پاداش به والدین کمک میکند تا رفتارهای مطلوب را جایگزین رفتارهای کلیشهای یا آسیبرسان کودکان اوتیسم (مانند گاز گرفتن یا ضربه زدن به خود) کنند.
- والدین باید اطلاعات علمی خود را درباره اوتیسم بهروز کنند تا بتوانند تفاوت بین درمانهای معتبر و روشهای غیرعلمی یا خطرناک (مانند رژیمهای سختگیرانه یا شوکدرمانی) را تشخیص دهند.
- مراقبت روزانه از کودک اوتیستیک میتواند فرسودگی عاطفی ایجاد کند؛ بنابراین والدین باید برای جلوگیری از فرسایش روانی، زمانی را به خود اختصاص دهند و در صورت نیاز از گروههای حمایتی کمک بگیرند.
- پیوستن به انجمنها و جوامع والدینی که تجربه مشابه دارند، منبع ارزشمندی برای تبادل راهکارهای عملی و دریافت حمایت عاطفی است.
آیا اوتیسم درمان قطعی دارد؟
واقعیت این است که خیر، اختلال طیف اوتیسم درمان قطعی ندارد.
اوتیسم یک بیماری نیست، بلکه یک تفاوت رشدی و عصبی دائمی در نحوه عملکرد مغز است که تا پایان عمر همراه فرد باقی میماند. هدف از مداخلات پزشکی و درمان اوتیسم، اصلاح یا «خوب کردن» فرد نیست، بلکه کاهش چالشهای رفتاری و ساختن مهارتهایی است که به او برای داشتن یک زندگی مستقل و باکیفیت کمک میکنند.
اگرچه این اختلال درمان نمیشود، اما تشخیص زودهنگام و شروع بهموقع درمان میتواند به شکل چشمگیری تواناییهای ارتباطی و اجتماعی فرد را ارتقا دهد.
اشتباهات رایج والدین بعد از مشاهده علائم اوتیسم
| اشتباه رایج | توضیح و اصلاح |
| صبر بیش از اندازه و تأخیر در اقدام | بسیاری از والدین به امید اینکه نشانههای اوتیسم کودک خودبهخود رفع میشوند زمان طلایی ارزیابیو درمان اوتیسم را از دست میدهند. |
| روی آوردن به روشهای غیرعلمی و خطرناک | برخی والدین تحت تأثیر تبلیغات افراد سودجو، به روشهای بدون پشتوانه علمی مانند رژیمهای غذایی بسیار سختگیرانه، آهنزدایی، شوکدرمانی یا مصرف شیر شتر غیرپاستوریزه روی میآورند که میتواند برای کودک بسیار خطرناک یا حتی کشنده باشد! |
| خودسرزنشگری و احساس گناه | والدین نباید خود را به خاطر رفتارهای کودک یا ابتلای او به اوتیسم مقصر بدانند (مثلاً به دلیل تغذیه نامناسب در دوره بارداری یا سبک فرزندپروری). اوتیسم ریشه ژنتیکی و بیولوژیکی دارد و رفتار والدین عامل ایجاد آن نیست . |
| جایگزین کردن تعامل با تلویزیون و تبلت | رها کردن کودک در برابر صفحه نمایش به جای تعامل رو در رو، میتواند علائم اوتیسم را تشدید کند. تلویزیون، گوشی و تبلت هیچگاه نباید جایگزین بازی و ارتباط انسانی شود. |
| باور به افسانههای غلط (مانند واکسن) | برخی از والدین ناشی از باورهای غلط، به خاطر جلوگیری از ابتلای کودک به اوتیسم، از واکسیناسیون او خودداری میکنند! در حالی که تا کنون هیچ ارتباط علمی بین واکسن و اوتیسم یافت نشده است. |
| نادیده گرفتن سلامت روان خود | والدین اغلب تمام تمرکز خود را بر کودک طیف اوتیسم میگذارند و از سلامت روان خود غافل میشوند و خود را از نظر روانی فرسوده میکنند. داشتن زمان استراحت کافی و کمک گرفتن از گروههای حمایتی برای تداوم روند بهبود کودک توسط والدین ضروری است . |
| اعتماد به تشخیصهای غیرتخصصی | پذیرش واژههای ابداعی و غیرعلمی مانند “شبه اوتیسم” از سوی افراد غیرمتخصص، برخی والدین را در مسیر درمانی اشتباه قرار میدهد . تشخیص اوتیسم فقط باید توسط یک تیم متخصص و با ابزارهای استاندارد انجام شود . |
سخن آخر
آشنایی با نشانههای اوتیسم و روشهای درمان آن، به شما کمک میکند تا مادر یا پدری آگاهتر و مسئولیتپذیرتر باشید. دیدن اولین علائم اوتیسم در سنین پایین و اقدام برای ارزیابی و تشخیص زودهنگام، مهمترین کاری است که به عنوان والدین میتوانید برای کمک به کودک طیف اوتیسم خود انجام دهید.
سوالات رایج درباره اوتیسم
آیا کودک اوتیسم حرف میزند؟
بله، اکثر کودکان طیف اوتیسم حرف میزنند اما اغلب درک کلامی مستقیم دارند و کنایه، استعاره یا شوخیها را نمیفهمند. البته برخی از کودکان اوتیسم نیز ممکن است در مرحله رشد غیرکلامی باقی بمانند یا تأخیرهای گفتاری طولانی داشته باشند.
آیا اوتیسم ارثی است؟
بله، اوتیسم ریشههای ژنتیکی بسیار قدرتمندی دارد.
اوتیسم در چه سنی مشخص میشود؟
اولین نشانههای اوتیسم معمولاً بین ۱۲ تا ۲۴ ماهگی خود را نشان میدهند. هرچند تا قبل از ۳ سالگی، هنوز بازه طلایی تشخیص و درمان اوتیسم به پایان نرسیده است.
آیا کودک اوتیسم به مدرسه عادی میرود؟
بله، کودکانی که در طیف خفیف اوتیسم قرار دارند یا روند درمان را بهموقع آغاز کردهاند، میتوانند به مدارس عادی بروند.
تفاوت بیشفعالی و اوتیسم چیست؟
بیشفعالی (ADHD) در کودکان اغلب با فعالیت زیاد شناخته میشود اما برخلاف اوتیسم، معمولاً شامل اختلال جدی در مهارتهای ارتباطی و تعاملات اجتماعی نیست.