داشتن فرزندی که از کودکی به دو زبان مسلط است برای خیلی از والدین جذاب و وسوسهبرانگیز است اما تا به حال به این فکر کردهاید که دوزبانه بودن میتواند چه مشکلات گفتاری به همراه داشته باشد؟
در این مقاله قصد داریم بررسی کنیم و ببینیم که آیا دوزبانه بودن باعث لکنت زبان میشود یا خیر؟
چنان که در سایت blankcenterforstuttering.org نوشته شده:
No, bilingualism does not make a person more likely to stutter. Speakers of more than one language may be at increased risk for being perceived as stuttering because they may be more likely to be disfluent as they are navigating use, but they are not increased risk for developing stuttering.
خیر، دوزبانه بودن باعث نمیشود که احتمال لکنت فرد بیشتر شود. افرادی که به بیش از یک زبان صحبت میکنند، ممکن است بیشتر در معرض این خطر باشند که دیگران فکر کنند لکنت دارند، زیرا هنگام استفاده از زبان دوم احتمالاً ناروانیهای گفتاری بیشتری از خود نشان میدهند، اما خطر ابتلای واقعی به اختلال لکنت در آنها بیشتر نیست.
لکنت زبان چیست؟
لکنت زبان نوعی اختلال عصبی-رشدی در روانی گفتار است.
برخلاف ناروانی طبیعی، فردی که لکنت زبان دارد دقیقاً میداند چه میخواهد بگوید، اما در ادای کلمات دچار مشکل میشود. این مشکل اغلب به صورت تکرار بیاختیار صداها یا هجاها، کشیدن صداها یا گرفتگی و مکث کلامی (انقباض در گلو بدون تولید صدا) ظاهر میشود.
لکنت یک اختلال همسان نیست، چراکه شدت و شکل بروز آن در موقعیتها و در افراد مختلف متفاوت است.
عوامل ایجاد لکنت زبان
لکنت زبان معمولاً یک علت واحد ندارد، بلکه ترکیبی از عوامل موجب آن میشود:
- ژنتیک و وراثت: احتمال ابتلای کودکانی که سابقه خانوادگی لکنت زبان دارند بیشتر است.
- عوامل عصبی-فیزیولوژیک: افرادی که لکنت زبان دارند معمولاً در ساختار یا عملکرد نواحی مغز که مسئول زمانبندی و تولید گفتار هستند با دیگران تفاوت دارند.
- عوامل محیطی: اگر کودک در محیطی رشد کرده باشد که فشار برای روان صحبت کردن در موقعیتهای مختلف زیاد باشد یا والدین تقاضاهای گفتاری فراتر از توان کودک داشته باشند، احتمال ابتلا به لکنت زبان بیشتر است.
- عوامل عاطفی و رفتاری: اضطراب، کمالگرایی یا حساسیت به اشتباهات گفتاری میتوانند منجر به بروز لکنت زبان شوند.
نکته مهم: دوزبانه بودن هرگز به عنوان یکی از عوامل لکنت زبان معرفی نشده است. رواج این باور اشتباه از انتشار مطالعات تراویس ال.اِی. در سال ۱۹۳۷ آغاز شد که بعدها ثابت شد دارای اشکالات روششناختی اساسی بوده و نتایج مطالعات دستکاری شده است.
نشانههای لکنت زبان
نشانههای لکنت زبان با ناروانیهای طبیعی تفاوت دارند:
- تکرار هجاها یا صداها: مثل «ک-ک-ک-تاب قرمز» (نه تکرار کلمه کامل مثل «کتاب کتاب قرمز»)
- کشیدن صداها: مثل «مــــــــــــادر بـــــــیا»
- گرفتگی (بلوک) بیصدا: دهان برای چند ثانیه باز میماند اما صدایی از آن خارج نمیشود.
- رفتارهای ثانویه: پلک زدن، مشت کردن دست، تکان دادن سر هنگام گیر کردن روی یک کلمه
- بیان و ابراز نگرانی: کودک خودش به شما میگوید که «نمیتوانم آن کلمه را بگویم»
- احساس خجالت و شرمندگی از ناتوانی در گفتار
ناروانیهای عادی گفتار در مسیر رشد زبانی طبیعی هستند و خودبهخود بهتر میشوند؛ شامل تکرار کلمات کامل («من من من رفتم»)، عوض کردن جمله (“علی… اون یکی پسر”) یا استفاده از پرکنندههایی مثل “امم”، “آآآ” و غیره است. این علائم، مخصوصاً در کودکان دوزبانه، نشانه لکنت نیستند.
باورهای غلط در مورد ارتباط دوزبانه بودن و لکنت زبان
| باور غلط | واقعیت علمی |
| دوزبانه بودن باعث لکنت میشود. | هیچ شواهد محکمی نشان نداده که دوزبانه بودن میتواند علت لکنت زبان باشد . |
| کودکان دو زبانه بیشتر از بقیه لکنت دارند. | بررسیهای علمی تفاوت معناداری در شیوع لکنت زبان بین گروههای دو زبانه و تکزبانه پیدا نکردهاند. |
| اگر کودک لکنت دارد، باید فقط با یک زبان با او صحبت کرد. | قطع یک زبان (مخصوصاً زبان مادری) نه تنها لکنت را درمان نمیکند، بلکه به هویت و پیشرفت زبانی کودک آسیب میزند. |
| کودک دو زبانهای که کلمات را قاطی میکند، حتماً لکنت دارد. | قاطی کردن زبانها (Code-mixing) یک فرآیند طبیعی در کودکان دو زبانه است و باعث افزایش موقت ناروانیهای طبیعی میشود، نه لکنت زبان. |
| تشخیص لکنت در کودکان دو زبانه آسان است. | کودکان دو زبانه هم در معرض نگرانی بیش از حد (به دلیل شباهت ناروانیهای طبیعی با لکنت) و هم نگرانی کمتر از حد (به دلیل عادت والدین به ناروانی زبان) هستند. |
علائم لکنت در کودکان دوزبانه
گرچه دوزبانه بودن باعث لکنت زبان نمیشود، اما کودکان دوزبانه هم ممکن است به لکنت زبان دچار شوند.
در کودکان دوزبانه، تشخیص لکنت واقعی از ناروانیهای طبیعی دشوارتر است، چراکه ناروانیهای نرمال در این گروه از کودکان رواج بیشتری دارد.
کودکان دوزبانهای که لکنت دارند معمولاً نشانههای زیر را بروز میدهند:
- لکنت در هر دو زبان دیده میشود (نه فقط در زبانی که در آن ضعیفترند). اگر کودکی فقط در یک زبان ناروانی دارد، احتمالاً به دلیل کمبود مهارت در آن زبان است، نه لکنت.
- محل وقوع لکنت ممکن است در دو زبان متفاوت باشد؛ مثلاً در انگلیسی روی صامتها و در فارسی روی هجاهای اول.
- گرچه لکنت در هر دو زبان دیده میشود، اما شدت لکنت معمولاً در زبانی که کودک در آن ضعیفتر است بیشتر است.
- علائم لکنت در کودک دوزبانه شامل تکرارهای هجایی، کشیدن حرفها و گرفتگی بیصدا در هر دو زبان است، نه فقط مکثهای نرمال برای جستجوی واژه یا تردیدهای معنایی.
شباهت زیاد علائم ناروانی نرمال و لکنت زبان در کودکان دوزبانه باعث شده است تا بر اساس آمار، تقریباً ۱۰۰ درصد این کودکان به اشتباه دارای لکنت تشخیص داده شوند. به همین خاطر، اگر تصور میکنید کودک دوزبانه شما به لکنت زبان دچار شده است، بهتر است او را برای ارزیابی و تشخیص دقیق به یک مرکز گفتاردرمانی معتبر، مانند کلینیک آیتوان، ببرید.
آیا دوزبانه بودن باعث تأخیر در گفتار میشود؟
دوزبانه بودن به خودی خود باعث تأخیر در گفتار نمیشود. کودکان دوزبانه نیز مانند کودکان تکزبانه همان نقاط عطف رشد زبانی را طی میکنند. با این وجود، آموزش زبان دوم پیش از تکمیل یادگیری زبان مادری میتواند باعث بروز نوعی سردرگمی در ذهن کودک شود و رشد کلامی او را کمی به تعویق بیندازد.
در انگلستان توصیه میکنند که فرزندان خانوادههای مهاجر تا سن پیشدبستانی فقط زبان مادری خود را یاد بگیرند و یادگیری انگلیسی را در مدرسه شروع کنند.
اما چرا این باور غلط که دوزبانه بودن باعث تأخیر گفتار میشود رایج است؟
- تقسیم دایره واژگان: دایره واژگان کودک دوزبانه بین دو زبان تقسیم شده است. بنابراین طبیعی است که در یکی از زبانها تعداد کلمات کمتری بداند، اما مجموع دایره واژگان او با یک کودک تکزبانه برابری میکند.
- قاطی کردن زبانها (Code-mixing): کودکان دوزبانه به طور طبیعی ممکن است از هر دو زبان در یک جمله استفاده کنند. این موضوع تأخیر گفتار محسوب نمیشود، بلکه نشانه خلاقیت زبانی و مهارت در سوئیچ کردن بین زبانهاست.
- ناروانیهای موقت: زمانی که کودک در حال یادگیری یک مفهوم جدید یا واژه دشوار در زبان دوم است، ممکن است مکثها و تکرارهای بیشتری داشته باشد. والدین ناآگاه معمولاً این را با علائم تأخیر در گفتار اشتباه میگیرند.
دوزبانه بودن باعث تأخیر گفتار نمیشود، اما چنانچه فرزند شما واقعاً تأخیر گفتار دارد (مثلاً تا سن ۲ سالگی در هر دو زبان کمتر از ۵۰ واژه بلد است)، باید توسط یک گفتاردرمانگر مورد ارزیابی قرار بگیرد.
چه زمانی دوزبانه بودن باعث مشکلات گفتاری در کودکان میشود؟
دوزبانه بودن هیچگاه به تنهایی باعث اختلال گفتاری نمیشود، اما در شرایط خاصی میتواند مشکلات موجود را آشکارتر کند یا با ناروانیهای طبیعی بیشتر اشتباه گرفته شود:
- زمانی که زمینه ژنتیکی لکنت وجود داشته باشد: چنانچه سابقه خانوادگی لکنت زبان وجود داشته باشد، افزایش تقاضای زبانی (مثل یادگیری زبان دوم همزمان با دوره حساس لکنت بین ۲ تا ۵ سالگی) ممکن است اولین نشانههای لکنت را زودتر آشکار کند.
- فشار بیش از حد والدین یا معلم: چنانچه کودک مجبور باشد در هر دو زبان به یک سطح پیشرفته برسد و ایرادهایش مدام تصحیح شود، احتمال اضطراب گفتاری در او افزایش مییابد و ناروانیهای عادی تشدید میشوند.
- زمان نامناسب معرفی زبان دوم: تلاش برای یاد دادن یک زبان جدید به کودک ۳ تا ۵ ساله که قبلاً نشانههای لکنت را بروز داده است، ممکن است باعث افزایش موقتی شدت ناروانی طبیعی شود، اما در کودکان سالم چنین اثری ندارد.
- تشخیص اشتباه توسط درمانگر ناآگاه: تشخیص اشتباه باعث افزایش فشار روی کودک شده و میتواند وضعیت ناروانی طبیعی را تشدید کند. به همین خاطر انتخاب یک مرکز گفتاردرمانی معتبر با کادری حرفهای مانند کلینیک آیتوان اهمیت زیادی دارد.
راهکارهای عملی برای والدین کودکان دوزبانه
چنانچه حدس میزنید کودک دوزبانه شما نشانهها و علائم لکنت را از خود بروز میدهد، بهتر است دستورالعملهای زیر را رعایت کنید:
- هرگز دوزبانگی را قطع نکنید. منع یک زبان (مخصوصاً زبان مادری) لکنت را درمان نمیکند، بلکه به هویت و مهارتهای زبانی کودک آسیب میزند.
- اصل «یک فرد، یک زبان» را اجرا کنید؛ به این صورت که مادر فقط فارسی و پدر فقط انگلیسی صحبت کند. این کار احتمال قاطی شدن زبانها را کاهش میدهد.
- ناروانیهای عادی را نادیده بگیرید. تکرار کلمات کامل مانند «من من من رفتم» یا قاطی کردن زبانها را تصحیح نکنید. این ناروانیها طبیعی هستند؛ به کودک اجازه بدهید اشتباه کند تا یاد بگیرد.
- سرعت گفتار خودتان را کم کنید و شمرده حرف بزنید. بعد از حرف کودک حداقل ۲ ثانیه مکث کنید تا فشار الزام به صحبت از روی او برداشته شود.
- به محتوای حرف کودک توجه کنید، نه به نحوه گفتنش. وقتی کودک لکنت دارد، با آرامش منتظر تمام شدن حرفش بمانید، سپس به محتوای حرفش واکنش نشان دهید، نه به لکنت زبانش.
- اگر کودک شما لکنت دارد، جملات خودتان را کوتاه و ساده کنید، اما همچنان به هر دو زبان با او صحبت کنید.
- در صورت تداوم بیش از ۶ ماه، به متخصص گفتاردرمانی مراجعه کنید. حتماً متخصصی را انتخاب کنید که تجربه کار با کودکان دوزبانه داشته باشد.
- خودتان بهترین الگو باشید. اگر کودک کلمهای را اشتباه گفت، شما در پاسخ خودتان آن را به شکل درست به کار ببرید و از کودک نخواهید آن را تکرار کند.
سخن آخر
در پاسخ به اینکه آیا دوزبانه بودن باعث لکنت زبان میشود باید بگوییم خیر، اینگونه نیست. دوزبانه بودن حتی جزو تشدیدکنندههای لکنت زبان هم نیست. هرچند کودکان دوزبانه احتمالاً ناروانیهای طبیعی بیشتر و طولانیتری را تجربه میکنند. اما توصیه متخصصان این است که برای تضمین کیفیت و سلامت رشد زبانی کودک، آموزش زبان دوم را حداقل تا بعد از ۴ سالگی شروع نکنید.
سوالات متداول
آیا نوع زبانی که کودک صحبت میکند روی شدت لکنت تأثیر دارد؟
شواهد نشان میدهد که شباهت یا تفاوت دو زبان تأثیر مستقیمی بر شدت لکنت ندارد.
آیا ممکن است کودک فقط در یک زبان لکنت داشته باشد و در زبان دیگر کاملاً روان صحبت کند؟
در بیشتر کودکان دوزبانهای که لکنت زبان واقعی دارند، لکنت در هر دو زبان دیده میشود (گرچه ممکن است شدت آن در زبانها متفاوت باشد).
آیا کودکی که به تازگی زبان دوم را یاد گرفته و ناگهان لکنت پیدا کرده، بهتر است یادگیری زبان دوم را متوقف کند؟
خیر، قطع یادگیری زبان دوم توصیه نمیشود. در چنین مواردی احتمالاً کودک از قبل مستعد لکنت زبان بوده و فشار یادگیری زبان جدید، لکنت را آشکار کرده است (نه اینکه آن را ایجاد کرده باشد).