تغذیه کودکان فلج مغزی یک چالش بزرگ است. بسیاری از این کودکان با وجود تلاش والدین، کالری کافی دریافت نمیکنند و در معرض آسیبهایی همچون سوءتغذیه، کموزنی و یبوست مزمن قرار دارند.
همانطور که در سایت koreascience.kr نوشته شده:
The majority of children with cerebral palsy (CP) have feeding difficulties and are especially prone to malnutrition. The early involvement of a multidisciplinary team should aim to prevent malnutrition and provide adequate nutritional support.
اکثر کودکان مبتلا به فلج مغزی دچار مشکلات تغذیهای هستند و به ویژه در معرض سوءتغذیه قرار دارند. مشارکت زودهنگام یک تیم چندتخصصی باید با هدف پیشگیری از سوءتغذیه و ارائه حمایت تغذیهای مناسب انجام شود.
اصلیترین مشکلات تغذیه در کودکان فلج مغزی عبارتند از:
| بیرون افتادن زبان (Tongue thrust)
باز نگه داشتن دهان در هنگام جویدن (عدم بسته شدن لبها) رفلاکس گاز گرفتن شدید و طولانیمدت (Exaggerated bite reflex) ناتوانی یا کنترل ضعیف فک پایین (ناتوانی در حرکات عمودی، جانبی و چرخشی فک در هنگام جویدن) انقباض زبان (زبان کودک سی پی به داخل دهان برمیگردد) برآمدن زبان (زبان کودک سی پی تمایل به خروج از دهان دارد) ناهماهنگی زبان (حرکت زبان کودک بدون کنترل) مشکل داشتن در بسته نگه داشتن لبها (جاری شدن آب دهان و بیرون ریختن غذا از دهان) |
مشکلات دهانی-حرکتی |
| بلع ضعیف (ناهماهنگی در فرایند بلع غذا)
آسپیراسیون (ورود غذا به ریهها) – همراه با سرفه یا به صورت خاموش عدم وجود یا کاهش سرفه ناخودآگاه (خطرناک برای آسپیراسیون خاموش) مشکل در بلع مایعات رقیق (نیاز به غلیظ کردن مایعات) مشکل در بلع غذاهای خشک مشکل در بلع غذاهای چند بافتی (مثل سوپ حاوی تکههای جامد و مایع) رفلاکس معده به مری (GERD) |
مشکلات بلع (دیسفاژی) |
| تدافع لمسی دهانی (Oral defensiveness) – حساسیت شدید به لمس اطراف دهان و صورت و واکنشهایی مانند گاز گرفتن، چرخاندن سر، بستن دهان، تهوع هنگام لمس قاشق یا غذا
واکنشی کند به لمس (Hyposensitivity) – نداشتن واکنشهای حسی کافی در دهان، عدم آگاهی از میزان غذای داخل دهان و خیس شدن چانه از آب دهان بدون آگاهی |
مشکلات دهانی-حسی |
| یبوست مزمن (بسیار شایع در کودکانCP)
کوتاهی قد و کم وزنی نسبت به سن سوءجذب مواد مغذی |
مشکلات گوارشی و دفع |
| کماشتهایی ناشی از عوارض جانبی داروها
طولانی بودن زمان غذا خوردن خستگی کودک حین غذا خوردن دریافت کالری و مواد مغذی ناکافی (سوء تغذیه) کم وزنی شدید کاهش رشد و تکامل فیزیکی |
مشکلات تغذیهای عمومی |
| رفلاکس معده شدید یا ضعیف (تهوع در هنگام غذا خوردن یا نبود رفلاکسهای محافظتی)
رفلاکس بایت غیرطبیعی (بستن ناگهانی و شدید فک) رفلاکس بلع معکوس (دشوار بودن بستن دهان) |
رفلاکسها |
| عفونت و پوسیدگی دندانها و لثه(باعث باز نگه داشتن دهان برای فرار از درد میشود)
تنفس دهانی (به دلیل وضعیت نامناسب سر و گردن) استرس و تقلای شدید حین غذا خوردن |
مشکلات ثانویه |
راهکارهای تغذیه کودکان فلج مغزی
از آنجایی که مشکلات تغذیه در کودکان فلج مغزی یک چالش چند بعدی است، به راهکارهای مختلفی نیز احتیاج دارد. در ادامه با دستهبندی این چالشها، یاد میگیریم که چگونه کودک فلج مغزی را غذا بدهیم.
وضعیت بدنی (پوزیشنینگ)
اصلاح وضعیت قرارگیری بدن، مهمترین عامل موفقیت در تغذیه کودکان فلج مغزی است.
| مشکل | راهکار |
| وضعیت نامناسب بدن | – کودک را در هنگام غذا دادن، روی یک صندلی محکم و عمودی بنشانید – سر باید کاملاً عمودی و کمی خمیده به جلو باشد (نه به عقب)– خم کردن جزئی سر به جلو باعث بستن لبها شده و بلع را آسان میکند و احتمال رفلاکس بایت را نیز کاهش میدهد – بازوهای کودک به سمت جلو و روی سینی یا میز قرار بگیرند – پاها حدود ۹۰ درجه خم شوند و کف پاها روی یک سطح سفت باشد |
| جلوگیری از لغزش و بیثبات بدن | – استفاده از کمربند ایمنی یا یک حوله برای تثبیت جای نشستن کودک – قرار دادن یک جعبه یا کتاب زیر پاهای کودک برای حمایت بیشتر |
ظروف و لوازم تغذیه
برای غذا دادن به کودکان سی پی، گاهی باید از ظروف خاصی استفاده کنید.
| مشکل | راهکار |
| جلوگیری از لغزیدن بشقاب | استفاده از بشقابهای سنگین که روی میز سر نمیخورند یا بشقابهای مخصوصی که بادکش دارند |
| جلوگیری از سرد شدن سریع غذا | استفاده از بشقابهای گود، زیرا غذا در انها دیرتر سرد میشوند |
| گرفتن قاشق و چنگال | – از قاشقهای سبک استفاده کنید، زیرا بلند کردن آنها برای کودک راحتتر است – استفاده از قاشق و چنگالهای دسته بلند برای هماهنگی با محدودیتهای حرکتی کودک عالی است – برای کودکانی که در گرفتن غذا از قاشق مشکل دارند، از قاشق کم عمق استفاده کنید – استفاده از یک قاشق پلاستیکی مقاوم برای کودکانی که فک قوی دارند مناسبتر است |
| مشکل در نوشیدن | – از لیوان لبهدار یا زاویهدار استفاده کنید
– میتوانید از لیوانهای مخصوص دماغی استفاده کنید تا کودک بدون نیاز به عقب بردن سر، بتواند مایعات بنوشد |
| قاشق | – قاشقی که انتخاب میکنید هرگز نباید بزرگتر از زبان کودک باشد – قاشق را فقط تا نیمه پر کنید |
بافت و نوع غذا
| مشکل | راهکار |
| مشکل در بلع مایعات رقیق | – غلیظ کردن مایعات (مایعات غلیظ آهستهتر حرکت میکنند و زمان بیشتری به بلع و هضم غذا میدهد) |
| مشکل در بلع غذاهای خشک | – با اضافه کردن سس به غذا، یا دادن پوره میوه و سبزیجات بین لقمهها میتوان این مشکل را حل کرد |
| مشکل در بلع غذاهای چند بافتی (مثل سوپ) | –از دادن سوپهای دانهدار یا حاوی تکههای بزرگ به کودک فلج مغزی خودداری کنید |
| مشکل در جویدن | – دادن غذاهای نرم که به راحتی جویده و بلعیده میشوند – دادن غذاهای له شده و یکدست ( مانند پوره میوه، سبزیجات، ماست، فرنی) |
| نیاز به افزایش کالری بدون افزایش حجم غذا | مواد پرکالری به غذا اضافه کنید، مانند: – ریختن روغن ذرت روی برنج، ماکارونی – استفاده از پودر شیر کم چرب به جای شیر معمولی – مصرف سبوس گندم، کشمش – پوره بادام زمینی – استفاده از تخم مرغ، پنیر و بستنی در رژیم غذایی |
| خستگی کودک به خاطر غذا خوردنهای طولانی | – سعی کنید به جای وعدههای حجیم، تعداد میان وعدهها را زیاد کنید –بین وعدهها به کودک استراحت دهید – مراقب باشید طول هر وعده بیش از ۳۰ تا ۴۰ دقیقه نشود |
راهکار مشکلات حرکتی دهان
| مشکل | راهکار |
| باز بودن دهان هنگام جویدن غذا | –انگشت خود را زیر لب پایینی کودک بگیرید و به آرامی فشار به سمت بالا فشار دهید تا به بسته شدن لبها هنگام غذا خوردن کمک کنید |
| مشکل در جویدن (حرکت دادن غذا در دهان) | –لقمه را دقیقاً بین دندانها، در سمتی که کودک معمولاً ترجیح میدهد قرار دهید |
| بیرون ریختن غذا از دهان | –کودک را به آمدن به سمت قاشق و بستن لبهایش دور قاشق تشویق کنید |
| عدم آگاهی از موقعیت غذا در دهان | –موقع غذا خوردن یک آینه روبروی کودک قرار دهید تا خودش بتواند بسته بودن لبها و فرآیند جویدن را ببیند |
| مشکلات رفلاکس معده، رفلاکس بایت و بلع معکوس | – برای حل این مشکل حتما با یک گفتاردرمانگر مشورت کنید تا تکنیکهای خاص مربوط به رفع این مشکلات را به شما آموزش دهد |
راهکار مشکلات حسی-دهانی
| مشکل | راهکار |
| تدافع لمسی دهانی | ابتدا با دست (نه قاشق) قسمت بیرون دهان را لمس کنید
سپس به آرامی به سمت داخل دهان پیش بروید یک فشار محکم بهتر از لمس سبک قابل تحمل است در نهایت دست خود کودک را هدایت کنید تا خودش تحریک لمسی را انجام دهد |
| واکنشی کُند به لمس | از غذاهایی با بافتها و دماهای مختلف استفاده کنید
برای افزایش آگاهی دهان از ترکیبهای متفاوت استفاده کنید روبروی کودک یک آینه قرار دهید |
| آبریزش و خیس شدن چانه بدون آگاهی کودک | – استفاده از آینه برای ارائه یک بازخورد بصری – تحریکات حسی برای افزایش آگاهی دهانی کودک |
راهکارهای عمومی برای مشکل تغذیه در کودکان فلج مغزی
- غذا را در میدان دید کودک قرار دهید و مطمئن شوید که کودک CP بشقاب، غذا و قاشق را به خوبی میبیند (مخصوصاً برای کودکان مبتلا به مشکلات شنیداری)
- به کودک فلج مغزی اجازه دهید ابتدا خوب غذا را ببیند، بو و لمس کند
- در مورد غذا و چگونه خوردن آن با کودک صحبت کنید
- کودکان غذا خوردن را معمولاً با کثی کاری یاد میگیرند. پس جلوی این روند طبیعی را نگیرید و اجازه دهید کثیفکاری کند
- وعدههای غذایی را منظم کنید، به این صورت که 3 وعده غذای اصلی و دو میان وعده
چه زمانی باید از لوله تغذیه استفاده کنیم؟
شرایط برخی از کودکان فلج مغزی به قدری پیچیده میشود که تغذیه دهانی آنان غیرممکن میشود. در این شرایط اید برای غذا دادن به کودک سی پی از لوله تغذیه استفاده کرد.
نشانههای نیاز به لوله تغذیه عبارتند از:
- تغذیه دهانی برای کودک خطرناک است (آسپیراسیون مکرر)
- تأمین کالری، آب و مواد مغذی مورد نیاز کودک CP از طریق دهان ممکن نیست
- حتی با صرف زمانهای طولانی، کودک به اندازه کافی غذا نمیخورد حتی
- زحمت غذا خوردن برای کودک به قدری زیاد است که عملاً در هر وعده بیشتر از کالری که دریافت میکند، میسوزاند
در صورتی که تشخیص داده شد کودک سی پی شما به لوله تغذیه نیاز دارد، نگران نباشید و به نکات زیر توجه کنید:
- استفاده از لوله تغذیه میتواندکوتاه مدت (از طریق بینی) یا طولانی مدت (از طریق شکم) باشد
- لوله تغذیه موقتی میتواند مکمل وعدههای غذایی دهانی باشد
- پس از توسعه مهارتهای غذا خوردن، لوله تغذیه قابل برداشتن است
بهترین غذاها برای کودکان فلج مغزی
غذاهای مناسب کودکان سی پی نه تنها باید حاوی مواد مفید و مغذی مورد نیاز بدن آنها باشد، بلکه باید متناسب با محدودیتهای غذا خوردن آنان نیز باشد. در زیر به فهرستی از بهترین مواد برای تغذیه در کودکان فلج مغزی اشاره میکنیم:
- کره، مارگارین، روغن ذرت، روغن کانولا
- پودر شیر کمچرب
- تخم مرغ
- پوره بادام زمینی
- پنیر
- بستنی
- فرنی با آرد برنج
- شیر و ماست
- ماهی سالمون و تن
- آجیل و دانههای آسیاب شده (بادام، گردو)
- پوره میوه و سبزیجات (سس سیب، پوره هویج، پوره سیب زمینی، پوره کدو حلوایی)
- سبزیجات پخته نرم (کلم بروکلی، هویج، سیب زمینی، اسفناج)
- میوههای نرم و رسیده (موز، آووکادو، خربزه، طالبی)
- کمپوت میوه (سیب، گلابی، هلو، آلو)
- سوپهای صاف و یکدست (سوپ کدو حلوایی، سوپ گوجهفرنگی پوره شده)
- مرغ پخته ریشریز یا پوره شده
- حبوبات پخته و له شده (عدس، لوبیا، نخود)
- ماست یونانی
- سبوس گندم
- کشمش
- غلات کامل پخته (جو دوسر، نان سبوسدار)
- اسموتی میوه با شیر یا ماست
- آب آلو
- شیرینیهای بر پایه شیر (کاستارد، شلهزرد)
غذاهای ممنوع برای کودکان فلج مغزی
در کنار اینکه باید بدانید چه موادی برای تغذیه کودکان فلج مغزی مناسب هستند، باید با خوراکی که مصرف آنها برای کودکان CP ممنو و خطرناک است هم آشنا باشید:
- آجیل و دانههای کامل (مگر اینکه آسیاب شده باشند)
- پاپ کورن
- انگور کامل
- میوههای دارای هسته یا دانه
- سبزیجات خام
- غذاهای با بافت چندگانه (مثل سوپ با تکههای بزرگ)
- از دادن غذاهای فرآوری شده مانند چیپس و نوشابه و فست فود به کودک فلج مغزی خودداری کنید، چراکه این مواد ارزش غذایی نداشته و میتوانند موجب “مه مغزی” شوند.
تکنیکهای پختن غذا برای کودکان فلج مغزی
- غذاها را آنقدر بپزید تا به راحتی با چنگال سوراخ شوند
- غذاهای گرد را به نوارهای کوتاه و نازک برش دهید
- پوست، هسته و دانه میوهها را جدا کنید
- تمام استخوانها (مرغ و گوشت) را خارج کنید
سخن آخر
تغذیه در کودکان فلج مغزی میتواند دشواریها و چالشهای زیادی داشته باشد اما راهکارهایی هم وجود دارند که با رعایت آنها، میتوانید از تأمین مواد مورد نیاز بدن فرزند خود اطمینان حاصل کنید. رفع شمار زیادی از مشکلات تغذیه کودکان فلج مغزی به راهکارهای گفتار درمانی نیاز دارد.
سوالات متداول
چرا کودک فلج مغزی من با وجود غذا خوردن، وزن نمیگیرد؟
دلایل اصلی شامل زمان بسیار طولانی غذا خوردن (۳۰ تا ۴۵ دقیقه)، مصرف انرژی بیشتر از کالری دریافتی، آسپیراسیون خاموش (ورود غذا به ریه بدون سرفه) و یبوست مزمن است.
آیا کودک فلج مغزی به مکمل غذایی نیاز دارد؟
بله، بسیاری از کودکان فلج مغزی به مکملهای غذایی نیاز دارند، از جمله:
- مکملهای ویتامین D و کلسیمبرای سلامت استخوان (بسیار مهم برای کودکانی که تحرک کم دارند)
- مکملهای کالری و پروتئین(مایع یا پودر) با نظر متخصص تغذیه
- غلیظ کنندههای مایعاتبرای بلع ایمن (با نظر گفتاردرمانگر)
آیا رژیم کتوژنیک برای کودکان فلج مغزی مفید است؟
رژیم کتوژنیک (کم کربوهیدرات، پر چرب) معمولاً برای کودکان فلج مغزی که تشنجهای مکرر مقاوم به دارو دارند مفید است اما به همه کودکان CP توصیه نمیشود.