روان نبودن تکلم در کودکان 2 تا 5 سال طبیعی است و خود به خود برطرف میشود اما لکنت زبان نیز علائم مشابهی دارد که ممکن است به همین خاطر خاموش بماند. بنابراین تشخیص تفاوت ناروانی طبیعی با لکنت زبان اهمیت زیادی برای درمان در آینده خواهد داشت.
چنان که در سایت موسسه لکنت آمریکا نوشته شده:
Normal developmental disfluency and early signs of stuttering are often difficult to differentiate. Thus, diagnosis of a stuttering problem is made tentatively. It is based upon both direct observation of the child and information from parents about the child’s speech in different situations and at different times.
شناسایی تفاوت بین ناروانی طبیعی و نشانههای اولیه لکنت زبان اغلب دشوار است. از این رو، تشخیص مشکل لکنت به صورت قطعی و موقت انجام میشود. این تشخیص بر اساس مشاهده مستقیم کودک و همچنین اطلاعاتی که والدین درباره نحوه صحبت کردن کودک در موقعیتها و زمانهای مختلف ارائه میدهند، صورت میگیرد.
برای اینکه بدانید مشکلات کلامی فرزندتان ناشی از ناروانی طبیعی است یا نشانه لکنت زبان، باید هر دو را بهخوبی بشناسید و با ویژگیها و تفاوتهای آنها آشنا باشید تا در صورت وجود مشکل، هرچه سریعتر برای گفتاردرمانی اقدام کنید.
در ادامه یک راهنمای کاربردی برای تشخیص تفاوت ناروانی طبیعی و لکنت زبان کودکان در اختیار شما قرار میدهیم.
ناروانی طبیعی چیست؟
ناروانی طبیعی یا Normal Disfluency در واقع نوعی از وقفههای گفتاری است که در مسیر رشد طبیعی زبان کودکان رخ میدهد و یک اختلال محسوب نمیشود.
ناروانی طبیعی در واقع بخشی از فرآیند یادگیری صحبت کردن است. تقریباً 75 الی 80 درصد کودکان بین سنین 18 ماهگی تا 7 سالگی، مراحلی از ناروانی گفتار را تجربه میکنند که نشانه وجود مشکل یا بیماری نیست، بلکه نشانه پیچیدهتر شدن توانایی زبانی آنهاست.
دلایل مختلفی برای بروز ناروانی گفتار در کودکان وجود دارد:
بین سنین 2 تا 5 سالگی معمولاً دایره واژگان کودک ناگهان رشد میکند و جملاتی که تلاش دارد بیان کند، طولانیتر میشوند. این توسعه سریع مهارتهای زبانی گاهی باعث میشود سرعت تحلیل مغزی کودک از سرعت عضلات دهانش برای بیان جملات بیشتر باشد. این ناهماهنگی موقتی هم باعث ناروانی طبیعی گفتار میشود.
شرایط خاص هم ممکن است ناروانی طبیعی را تشدید کنند. مثلاً کودکان زمانی که خسته و بیخواب هستند، ناراحتی یا استرس دارند، هیجانزده هستند، عجله دارند یا تحت فشار پاسخ دادن به سؤال قرار دارند، معمولاً دچار یک لکنت موقتی (ناروانی طبیعی) میشوند.
زمانی که کودک سعی دارد یک ایده پیچیده را بیان کند یا یک جمله بلند بسازد، طبیعی است که در حرفهایش زیاد مکث کند، برخی کلمات را تکرار کند یا چند بار جمله را از اول شروع کند.
نشانههای ناروانی طبیعی گفتار در کودکان
موارد زیر معمولاً نشانههای ناروانی نرمال گفتار هستند و با علائم لکنت زبان کودکان فرق دارند. چنانچه آنها را در فرزند خود مشاهده کردید نگران نباشید، چراکه به احتمال زیاد بعد از مدتی، خودبهخود اصلاح میشوند.
- یک یا چند کلمه را در بیان جمله خود تکرار میکند.
مثال:
- من… من… من میخواهم بروم پارک
- توپ… توپ کجاست؟
- یک عبارت را در جملاتش تکرار میکند.
مثال:
- میخواهم برم… میخواهم برم خونه مادربزرگ
- کجاست… کجاست مامان؟
- از پرکنندهها و میاناندازهای کلامی زیاد استفاده میکند.
مثال:
- اون… ام… ام… چیز را به من بده
- میخوام… آآآ… بستنی بخورم
- مدام در بیان خود تجدیدنظر میکند و جملاتش را اصلاح میکند.
مثال:
- من دیدم… یعنی رفتم سینما
- بابا رفت سر کار… نه، بابا خونه است
- در بیان جملاتش مکثهای گاهبهگاه و گاهی طولانی دارد.
مثال:
- من آن… (مکث طولانی در حین فکر کردن) … اسباببازی قرمز را میخواهم
ناروانی طبیعی اغلب هر 10 جمله یکبار اتفاق میافتد و معمولاً کمتر از 6 ماه طول میکشد و خودبهخود هم برطرف میشود.
یکی از نکات مهم در خصوص تفاوت ناروانی طبیعی با لکنت زبان این است که کودک مبتلا به ناروانی نرمال، معمولاً متوجه مشکل خود نیست و از آن ناراحت یا خجالتزده نمیشود، در حالی که کودکانی که مبتلا به لکنت زبان هستند، نسبت به مشکل خود آگاهاند و برای رفع یا پوشاندن آن تقلا میکنند.
لکنت زبان چیست؟
برخلاف ناروانی طبیعی، لکنت زبان کودکان یک اختلال روانی-عصبی در جریان روان گفتار کودک است. لکنت زبان تنها وقفههای ساده کلامی برای هماهنگ شدن مغز و دهان نیست، بلکه پدیدهای پیچیدهتر است که هم بر روند تولید صدا و هم بر رفتار و احساسات کودک اثر میگذارد.
علائم اولیه لکنت زبان کودک هم تقریباً از 3 تا 5 سالگی خود را نشان میدهند. دلایل آن نیز اغلب به خاطر عوامل ژنتیکی (سابقه خانوادگی لکنت زبان) و زمینههای عصبی است.
نشانههای لکنت کودکان
بیشتر کودکان مبتلا به لکنت، علائم تأخیر در گفتار را از خود بروز میدهند؛ به این معنا که دیرتر از همسالان خود شروع به صحبت میکنند و در رسیدن به نقاط عطف رشد کلامی تأخیر دارند.
کودک صداها یا هجاها، بهویژه صدای اولین حرف کلمات را 4 تا 5 بار تکرار میکند. این مهمترین تفاوت ناروانی طبیعی با لکنت زبان است.
مثال:
- ش-ش-ش-ش-ش… شیر
- ب-ب-ب-ب… بابا
- م-م-م-م… من میخوام
نکته: ممکن است در ناروانی طبیعی هم کودک هجای اولیه را تکرار کند، اما معمولاً بیش از یکی دو بار این کار را انجام نمیدهد.
کودک یک صدای خاص را بیش از حد میکشد.
مثال:
- مـــــــــــــــــــامان… بیا اینجا
- شـــــــــــــــــــنبه
- آــــــــــــب میخوام
کودک دچار بلاک یا قفل زبانی میشود و مسیر گفتارش بهصورت کامل بسته میشود. کودک دهان خود را برای گفتن صدا باز میکند اما هیچ صدایی از آن خارج نمیشود یا جریان نفسش قطع میشود. این یکی از مهمترین وجوه تفاوت ناروانی طبیعی و لکنت زبان است.
مثال:
کودک دهانش را باز میکند تا بگوید “آب” اما برای چند ثانیه هیچ صدایی از دهانش خارج نمیشود، تا اینکه بعد از کمی تقلا کردن، ناگهان و با یک شوک میگوید “آب”.
کودکی که لکنت دارد برای خارج کردن کلمه از گلو تقلا میکند و حرکات ثانویه انجام میدهد؛ موردی که هرگز در ناروانی طبیعی دیده نمیشود.
مثال:
- کودک هنگام ادای کلمه چشمک بزند یا چشمهایش را ببندد.
- برای ادای کلمه صورتش را کج کند یا به خودش فشار بیاورد.
- سرش را به عقب یا جلو تکان دهد.
- مشتش را گره کند.
تفاوت ناروانی طبیعی با لکنت زبان کودکان
در جدول زیر به مقایسه ناروانی طبیعی و لکنت کودکان میپردازیم:
| معیار مقایسه | ناروانی طبیعی (Normal Disfluency) | لکنت زبان (Stuttering) |
| تعریف کلی | بخشی از روند طبیعی رشد زبان بوده یک اختلال نیست | یک اختلال روانی-عصبی در روانی گفتار کودکان و بزرگسالان است |
| سن شایع | ۱۸ ماهگی تا ۷ سالگی (اوج در ۲ تا ۵ سالگی) | علائم اولیه معمولاً بین ۳ تا ۵ سالگی شروع میشود |
| نوع تکرار | تکرار کل کلمه یا عبارت مثل من… من… من میخواهم |
تکرار یک صدا یا هجا مثل م-م-م-میخواهم |
| تعداد تکرار | حداکثر ۱ تا ۲ بار تکرار | تکرار ۴ تا ۵ بار یا بیشتر |
| کشیدگی صدا | بسیار نادر و کوتاه | شایع و بلند مثل:مــــــــــــــــــامان |
| بلاک یا قفل زبانی | وجود ندارد | دهان باز میماند ولی صدایی خارج نمیشود |
| تقلا و فشار فیزیکی | ندارد | روی صورت، گردن یا شانهها فشار وارد میکند |
| رفتارهای ثانویه | ندارد | پلک زدن مداوم، چشمک زدن، کج کردن سر، مشت کردن دست، تیکهای صورت |
| آگاهی کودک از مشکل | کودک متوجه ناروانی گفتار نیست | کودک کاملاً به مشکل خود در بیان کلمات آگاه است |
| احساسات کودک | بدون ناراحتی، خجالت یا فرسودگی احساسی | کودک مدام در گیر حس خجالت، ناامیدی، ترس، عصبانیت و شرم است |
| رفتارهای اجتنابی | ندارد | از گفتن کلمات سخت فرار میکند، کم حرف میزند، از موقعیتهای اجتماعی دوری میکند |
| فراوانی ناروانی | ناروانی در کمتر از ۱۰ درصد گفتار (حدود ۱ بار در هر ۱۰ جمله) | ناروانی در بیشتر از ۱۰ درصد گفتار |
| مدت تداوم | کمتر از ۶ ماه (متناوب، چند روز خوب چند روز بد) | بیش از ۶ ماه (رو به افزایش و پایدار) |
| الگوی زمانی | میآید و میرود، گاهی هفتهها ناپدید میشود | به تدریج بیشتر و منظمتر میشود |
| سابقه خانوادگی | تأثیر چندانی ندارد | احتمال لکنت در کودکانی که لکنت زبان در خانواده آنها ووجد دارد، بیشتر است |
| نیاز به درمان | نیاز به درمان تخصصی ندارد (فقط راهکارهای حمایتی در خانه) | نیاز به گفتاردرمانی دارد |
| نسبت جنسیتی | در دختر و پسر تقریباً برابر است | پسران ۳ تا ۴ برابر بیشتر از دختران درگیر لکنت زبان میشوند |
چه زمانی باید به گفتار درمانگر مراجعه کنیم؟
در زندگی واقعی تشخیص علائم ناروانی طبیعی و لکنت زبان کودکان آنقدرها هم ساده نیست. از آنجایی که هرچقدرزودتر برای درمان لکنت زبان اقدام کنید بهتر است، توصیه میکنیم در برابر علائمی که مشاهده میکنید هوشیار باشید.
چنانچه نشانههای زیر را مشاهده کردید، یعنی وقتی ارزیابی گفتار درمانی فرا رسیده:
- اگر ناروانی گفتار کودک مداوم بود و بیش از 6 ماه طول کشید.
- کودک در هنگام حرف زدن نشانههایی از تقلا و فشار فیزیکی را بروز میدهد و رفتارهای اجتنابی دارد.
- چنانچه کودک دچار ناروانی گفتار شده و سابقه خانوادگی لکنت زبان (از طرف پدر یا مادر) وجود دارد.
- چنانچه کودک شروع به اصلاح حرفهای خودش میکند یا آگاهانه از شما می پرسد: “چرا نمیتوانم درست حرف بزنم؟”
باید و نبایدها برای والدین در خانه
اگر کودک دچار ناروانی گفتار است و هنوز معلوم نیست که این ناروانی طبیعی است یا ناشی از لکنت، به عنوان والدین چه کارهایی را باید و چه کارهایی را نباید انجام دهیم؟
| نبایدها | بایدها |
| هرگز به کودک نگویید “آهسته حرف بزن” یا “اول فکر کن بعداً حرف بزن”. | آرام و شمرده صحبت کنید. اینگونه کودک هم شما را الگو قرار داده و یاد میگیرد آرامتر حرف بزند. |
| جملاتش را کامل نکنید. صبر داشته باشید تا خودش جملاتش را تمام کند. | وقتی کودک حرف میزند واقعاً به او گوش کنید. به چشمهایش نگاه کنید، به محتوای حرفش توجه کنید نه نحوه بیانش و با گفتن کلماتی مثل “آها”، “بله” به او نشان دهید که در حال گوش دادن به حرفهایش هستید. |
| به خاطر ناروانی کلام، او را سرزنش یا مسخره نکنید. | در خانه نوبتی صحبت کنید و سعی کنید بین حرف یکدیگر نپرید. |
| وقتی کودک حرف میزند، واکنش منفی نشان ندهید. اخم نکنید، آه نکشید، نگاهتان را برنگردانید. | به کودک فرصت بدهید حرفش را تمام کند. |
| او را مجبور به حرف زدن نکنید. مثلاً “به مامانبزرگ بگو امروز کجا رفتی”. | روزانه حداقل 15 دقیقه را به صورت اختصاصی به حرف زدن با کودک اختصاص دهید. |
| هیجان بیش از اندازه به کودک وارد نکنید یا در واکنش به حرف زدنش رفتارهای اغراقشده بروز ندهید. | به صحبتهای کودک واکنش مثبت نشان دهید. مثلاً بگویید: ” چه حرف قشنگی زدی”. |
چند توصیه کاربردی
برای اینکه به رفع ناروانی طبیعی کودک کمک کنید، بهتر است رفتارهای مثبت زیر را در پیش بگیرید:
- برای فرزندتان داستان بخوانید یا تعریف کنید.
- با محبت و نوازش با او صحبت کنید.
- ارتباط مادر و کودک را تقویت کنید.
- از فرصت فعالیتهای آرامشبخش مثل خمیر بازی یا نقاشی کشیدن برای صحبت کردن با کودک استفاده کنید.
سخن آخر
برخی از ناروانیهای گفتاری در کودکان نرمال و برخی دیگر نشانه وجود اختلال هستند. به عنوان والدین، بهتر است تفاوت ناروانی طبیعی با لکنت زبان را بدانید تا در صورت مشاهده علائم وجود مشکل، به موقع برای درمان اقدام کنید.
سوالات متداول
آیا ناروانی طبیعی میتواند به لکنت تبدیل شود؟
خیر، ناروانی طبیعی خودبهخود به لکنت تبدیل نمیشود. آنچه اتفاق میافتد این است که آنچه والدین نشانه ناروانی طبیعی میدانستند در واقع علائم لکنت بوده و به درستی تشخیص داده نشده است.
آیا خود والدین میتوانند عامل ایجاد لکنت باشند؟
بسیاری از والدین خود را سرزنش میکنند و فکر میکنند با رفتار اشتباه خود باعث لکنت کودک شدهاند، در حالی که رفتار والدین هرگز عامل ایجاد لکنت زبان کودک نیست.
آیا کودکانی که لکنت دارند، هوش کمتری دارند؟
به هیچوجه اینطور نیست.