اگر بخواهیم به صورت خلاصه بگوییم، مهمترین نشانههای گرسنگی نوزادان عبارتند از:
- بیدار شدن و هوشیاری
- چرخاندن سر
- باز و بسته کردن دهان
- بیرون آوردن زبان
- حرکات مکیدن
- مکیدن دست، انگشتان یا لباس
- بیقراری خفیف
- مشت کردن دستها
- اخم کردن و نگاه خیره
- ایجاد صدای “نِه”
- قرمزی صورت
- قوس دادن بدن
- حرکت شدید پاها
- آشفتگی شدید
- گریه کردن
علائم گرسنگی نوزادان بسته به زود هنگام یا دیرهنگام بودن متفاوت هستند. شما به عنوان والدین باید بدانید که کدام علامتها نشانهی زود بودن، به موقع بودن یا دیر شدن تغذیه کودک هستند.
علائم زود هنگام گرسنگی نوزاد
علامتهای زود هنگام بهترین زمان برای شیر دادن هستند زیرا در این موقع، نوزاد آرام است و با مادر همکاری میکند.
| علامت | توضیح |
| بیدار شدن و هوشیاری | نوزاد از خوابی عمیق به خواب سبک میرود یا بیدار میشود، چشمها را باز میکند. این زمان، وقت مناسبی برای شروع شیر دادن است. |
| حرکت سر (ریشهیابی) | سر را به چپ و راست میچرخاند، انگار دنبال سینه میگردد. به قدری بیقرار است که اگر گونهاش را هم لمس کنید، سرش را به آن سمت برمیگرداند. |
| باز و بسته کردن دهان | دهان را مثل یک جوجه کوچک باز و بسته میکند. |
| بیرون آوردن زبان | زبانش را مرتب بیرون میآورد یا لبهایش را لیس میزند. |
| حرکات مکیدن | بدون این که چیزی در دهان داشته باشد، با لبهایش حرکت مکیدن انجام میدهد. |
علائم متوسط گرسنگی نوزاد
این علامتها نشان میدهند که هنوز فرصت شیر دادن هست، اما باید سریع عمل کنید.
| علامت | توضیح |
| مکیدن دست، انگشتان یا لباس | دست را به دهان میبرد و میمکد. این یکی از واضحترین علائم گرسنگی نوزاد است. |
| بیقراری خفیف | دست و پا زدن آرام، حرکت در گهواره و بالا انداختن پاها. |
| مشت کردن دستها | دستها را مشت میکند که نشانه کمی بیتابی است. |
| اخم کردن و نگاه خیره | با حالت چهره ناراضی به شما خیره میشود یا با چشمانش شما را در اتاق دنبال میکند. |
| ایجاد صدای “نِه” (Neh) | نوزاد با بیتابی صدای “نِه” درمیآورد که علامت گرسنگی است و نشان از گریه زود هنگام دارد. |
علائم دیرهنگام گرسنگی نوزاد
وقتی نوزاد خیلی گرسنه باشد، این علائم را از خود نشان میدهد. در این هنگام به خاطر بیقراری شدید، شیر دادن به نوزاد سختتر میشود.به همین خاطر ابتدا باید نوزاد را آرام کنید تا بعد بتوانید به او شیر بدهید.
| علامت | توضیح |
| آشفتگی شدید | حرکات اغراقآمیز دست و پا، تکان دادن شدید بازوها به اطراف. |
| قوس دادن بدن | نوزاد مدام به کمرش را قوس میدهد و بدنش سفت و متشنج میشود. |
| قرمزی صورت | صورتش به رنگ قرمز روشن درمیآید. |
| حرکت شدید پاها | پاها را مکرر و ریتمدار به حالت دوچرخه حرکت میدهد. |
| گریه کردن | این آخرین علامت گرسنگی نوزاد است. گریهی گرسنگی معمولاً بلند و موزون است. نوزاد انرژی خود را صرف گریه کرده و چون خسته شده، ضعیف تر از معمول شیر میخورد. |
علائم گرسنگی نوزاد در خواب
به عنوان والدین، باید به این نکته توجه داشته باشید که نوزادان تازه متولد شده ممکن است از گرسنگی بیدار نشوند. اگر مشاهده کردید که نوزاد در حین خواب گرسنه شده، باید به آرامی او را بیدار کنید و در همان حالت خواب و بیدار به سینه یا شیشه شیر بگذارید. بیشتر نوزادان در حالت نیمه خوابآلود هم به خوبی شیر میخورند.
| علائم گرسنگی نوزاد در خواب | توضیح |
| حرکت سریع چشم زیر پلک (REM) | نشانه خواب سبک و احتمال بیدار شدن زود هنگام نوزاد. |
| مکیدن زبان یا لب در خواب | نوزاد در خواب هم حرکات مکیدن انجام میدهد. |
| بیقراری خفیف در خواب | نوزاد در خواب کمی دست و پا میزند بدون این که بیدار شود. |
| بیش از ۳ ساعت خواب مداوم (در ماه اول) | چنانچه نوزاد تازه متولد شده، بیش از ۳-۴ ساعت بدون شیر خوردن میخوابد، باید مورد بررسی پزشکی قرار بگیرد. |
راهکارهای عملی برای واکنش به علائم گرسنگی نوزاد
مانیتورینگ منظم
در زمانی که نوزاد بیدار است، هر 30 دقیقه یکبار، به مدت 10 ثانیه حرکاتش را زیر نظر بگیرید. چنانچه یک یا دو علامت از موارد بالا را مشاهده کردید، یعنی وقت شیر دادن به نوزاد فرا رسیده است.
لمس گونه
قبل از شیردهی به نوزاد، گونه او را لمس کنید. چنانچه سرش را محکم به سمت دست شما چرخاند، یعنی حتماً گرسنه است اما اگر واکنش نشان نداد یا واکنشش ضعیف بود، یعنی هنوز آماده شیر خوردن نیست.
تست دست
اگر دیدید که نوزاد دستش را میمکد، انگشت خود را تمیز کنید و به دهانش بگذارید. اگر با شدت و عمیق شروع به مکیدن کرد، یعنی گرسنه است. اگر فقط انگشت را لیس زد، نشانه گرسنگی نیست و دارد خودش را آرام میکند.
مدیریت گریه
چنانچه نوزاد از فرط گرسنگی به مرحله گریه رسید، باید کارهای زیر را انجام دهید:
- نوزاد را بغل کنید و حداکثر یک دقیقه، آرام راه بروید.
- پستونک یا انگشت کوچک تمیز خود را به او بدهید تا بمکد.
- زمانی که پس از حدود 30 ثانیه، مکیدنش منظم و آرام شد، پستونک را خارج کرده و با شیشه شیر یا سینه جایگزین کنید.
ثبت و پیگیری
یک دفترچه یادداشت بردارید و با ثبت علائمی که معمولاً مشاهده میکنید، مدت زمانی که طول میکشد تا نوزاد مکیدن را منظم کند و ساعات معمول شیردهی را یادداشت کنید. بعد از چند روز الگوی گرسنگی نوزاد مشخص میشود. مثلاً میبینید که کودک شما تقریباً هر 2 ساعت یکبار گرسنه میشود و از 110 دقیقه قبل هم نشانههای گرسنگی را بروز میدهد.
واکنش صحیح به شیر نخوردن نوزاد
اگر علائم گرسنگی نوزاد را مشاهده کردید ولی نوزاد شیر نخورد، بهتر است اقدامات زیر را انجام دهید:
- پوشک را عوض کنید (شاید ادرار یا مدفوع برایش مزاحمت ایجاد کرده).
- لباسهای اضافه را در بیاورید (ممکن است نوزاد گرمش باشد).
- حالت شیردهی را عوض کنید (مثلاً حالت قرارگیری را از راست به چپ یا برعکس تغییر دهید).
- اگر 5 دقیقه تلاش کردید و نوزاد باز هم شیر نخورد، به علائم دیگر مثل دل درد یا خستگی توجه کنید.
علائم گرسنگی نوزاد در خواب
چنانچه علائم گرسنگی نوزاد در خواب را مشاهده کردید، کافیست به آرامی پتو را کنار زده، گونهاش را لمس کنید و اگر سرش چرخید و چشمها زیر پلک تکان خورد، به آرامی او را بلند کنید و حتی اگر هنوز خواب است، به او شیر بدهید. اگر بعد از 2 دقیقه مک نزد، او را سر جایش بازگردانید و 30 دقیقه بعد دوباره امتحان کنید.
تفاوت بین علائم گرسنگی واقعی و غیرواقعی
توجه داشته باشید که علائم مورد بحث همیشه نشانه گرسنگی واقعی نوزاد نیستند. گاهی اوقات چرخاندن سر و مکیدن لب یا انگشت (به خصوص تا 3 ماهگی)، دلایل دیگری غیر از گرسنگی دارند.
برای اینکه بفهمید این علامتها واقعی هستند یا خیر، کافیست یک تست کوتاه انجام دهید:
پستانک یا انگشت تمیز را داخل دهان نوزاد بگذارید.
- اگر فقط دو سه بار مکید و رها کرد، یعنی واقعاً گرسنه نیست و فقط رفلکس دارد.
- اگر مکیدن عمیق بود و بیش از 30 ثانیه طول کشید، یعنی وقت شیردهی فرا رسیده.
تشخیص گرسنگی از دل درد یا نفخ
بیقراری نوزادان گاهی از اوقات ناشی از دلدرد است نه گرسنگی. برای اینکه مطمئن شوید بیتابی فرزندتان ناشی از گرسنگی است یا نفخ و دل درد، کافیست تست زیر را انجام دهید:
- شکمش را کمی فشار دهید. اگر سفت بود یعنی نفخ دارد و اگر نرم بود یعنی گرسنه است.
- اگر پاها را به سمت شکم جمع میکند یعنی دلدرد دارد و اگر نه، یعنی گرسنه است.
- آخرین بار کی گاز یا مدفوع کرده؟ اگر بیش از 2 ساعت پیش است یعنی احتمالاً نفخ دارد.
چنانچه حس کردید نوزاد نفخ دارد بهتر است با حرکت دادن پاها به صورت دوچرخه و ماساژ شکم، گاز معده یا رودهاش را خارج کنید و بعد اگر علامتها همچنان برقرار بود، شیر بدهید.
شیردهی واکنشی
تحقیقات نشان دادهاند که هیچ روتین منظمی برای شیر خوردن نوزادان وجود ندارد. به همین خاطر باید تلاش کنید تا از الگوی واکنشی برای شیر دادن به نوزاد و تغذیه او استفاده کنید. به این صورت که همیشه مراقب علائم گرسنگی باشید و هر زمان که حس کردید نوزاد شیر میخواهد، در اختیار او قرار دهید.
بدن نوزاد بهتر از هر برنامه رژیمی یا روش منظم دیگری تشخیص میدهد که چه زمانی به شیر احتیاج دارد.
سخن آخر
آشنا بودن با علائم گرسنگی نوزادان اهمیت زیادی دارد. بدن نوزاد مثل یک ماشین اتوماتیک است که بهتر از هر وسیله دیگری تشخیص میدهد چه زمان و چه مقدار به شیر احتیاج دارد. بنابراین خود نوزاد، بهترین مشاور تغذیه شما خواهد بود. کافیست زبان او را یاد بگیرید و نیازهایش را به موقع برطرف کنید.
سوالات متداول
اگر نوزاد مدام دستش را میمکد اما شیر نمیخواهد، مشکل دارد؟
ممکن است این نشانه رفلاکس مکیدن باشد، نه گرسنگی. کافیست تست مربوطهرا انجام دهید تا متوجه شوید که علائم ناشی از چیست.
آیا نوزادی که تازه شیر خورده میتواند دوباره علائم گرسنگی نشان دهد؟
بله، به این پدیده “تغذیه خوشهای” گفته میشود و در جهشهای رشدی (نقاط عطف رشد) طبیعی است. در این شرایط هر بار فقط ۵الی۱۰ دقیقه شیر بدهید. علائم تغذیه خوشهای معمولاً ۲ تا ۳ روز طول میکشند
آیا نوزاد نارس علائم گرسنگی متفاوتی دارد؟
بله. نوزاد نارس ممکن است علائم بسیار نامحسوسی مثل خمیازه، تغییر رنگ پوست یا کاهش ضربان قلب نشان دهد و گاهی اصلاً به خاطر گرسنگی گریه نمیکند. این نوزادان نیاز به دقت بیشتری دارند.